0%

IJsberg in zicht!

Met de Europa op zeilexpeditie naar Antarctica

6

Begin zeventiende eeuw kreeg een Nederlander als eerste mens Antarctica in zicht. Verslaggever Marco Barneveld en fotograaf Rene Koster deden de reis over en zeilden met de driemaster Europa drie weken naar Antarctica, het dodelijkste continent. Een verslag over het leven aan boord, pinguïns en ijsbergen, veel ijsbergen.  

De zestig meter lange driemastbark Europa scheert met een recordsnelheid van elf knopen over de schuimkoppen richting Antarctica. IJsbergen doemen als blauwige spookschepen op uit de mist. Een deel van onze bemanning hangt groen over de reling. Kapitein Robbert Vos tuurt vanaf het poopdeck, zoals het achterdek genoemd wordt, uit over de golven. Het is de eerste overtocht naar Antarctica die hij dit jaar met het ranke opleidingsschip maakt. Onze expeditie is een paar dagen geleden uit Ushuaia vertrokken. Als alles goed gaat, is het drie dagen heen en drie dagen terug zeilen. De rest van de tijd zal besteed worden aan het ontdekken van de Antarctische kust. Er staat een straffe bries, windkracht acht, noord noordoost. Rustig weer eigenlijk voor deze strook water tussen Zuid-Amerika en Antarctica. Omdat hier twee oceanen op elkaar botsen, stormt het een dikke tweehonderd dagen per jaar. In 1905, een uitzonderlijk stormjaar voor het gebied beneden de vijftigste breedtegraad, zeilden meer dan duizend grote zeilschepen om Kaap Hoorn. Van die duizend trotse windjammers vergingen er vijftig jammerlijk met man en muis. De driemastbark British Isles, precies hetzelfde type boot als de Europa, deed er tien weken over om voorbij Kaap Hoorn te komen. Een stukje zee waar je met gunstige wind in twee tot drie dagen omheen bent. De bark werd keer op keer teruggeslagen door stormwinden. De ene stormdepressie was nog niet uitgeraasd of de volgende beukte alweer tegen het schip. Van de bemanning gingen er drie overboord, stierven er drie aan verwondingen, liepen er drie zware verminkingen op, terwijl vijf matrozen met bevriezingsverschijnselen kampten. De dood was toen een trouwe metgezel.

 

In de periode dat Lemaire en Gerritsz de zeeën verkenden, stierf gemiddeld onderweg vijftien procent van de bemanning.

Op een eeuwenoude wereldkaart staat uitgestrekt over het gehele zuidelijk halfrond slechts één grimmig woord: brumae, het Latijnse meervoud voor kou. Geen enkel schip waagde zich zo ver van land, uit vrees van de wereld af te varen, linea recta naar de poorten van de hel. In sommige verhalen was het einde van die wereld een brandend vagevuur, anderen waagden te geloven dat niets restte dan ijzige kou, killer dan de dood. Europa was de bekende wereld en alles wat eronder lag was Terra Australis Incognita, Het Onbekende Zuidelijke Land. Het Zuidland was mysterieus en verboden; het terrein van de mythische mensetende Andophagi en de Monoculi, een vreemdsoortig éénogig ras dat ondanks het bezit van slechts één been razendsnel was. Dat been dubbelde bij slecht weer trouwens als paraplu volgens de mythe.

Dat de wereld rond moest zijn, hadden Griekse filosofen als Thales en Pythagoras vierhonderd jaar voor Christus al bedacht. Met een haarscherp gevoel voor symmetrie berekenden ze dat er als tegenhanger voor hun bekende noordelijke wereld ook een zuidelijke wereld moest zijn. Voor de balans moest dat, anders zou de aardbol omvallen. De Grieken gaven het noorden van de bol de naam Arktikos, omdat dat gedeelte van de wereld onder het sterrenbeeld Arctos ‘Beer’ lag. De zuidelijke tegenhanger van de noordelijke pool noemden ze logischerwijs Antarktikos, de tegenpool. Niemand ging ter plekke kijken of de schommelstoelgeografen het bij het rechte eind hadden. Toen in 1054 de katholieke knoet op Europa neerdaalde, was het de daarop volgende eeuwen helemaal afgelopen met het Grote Ontdekken. Antarctica moest tot 1911 wachten tot eerst Roald Amundsen en enkele dagen later Robert Falcon Scott de eerste voet ooit op de Zuidpool zetten. Vóór het zover was, waagden vele avonturiers en ontdekkingsreizigers zich wel op de onbekende wateren waarachter het zogenaamde Zuytlandt zou moeten liggen. Op zoek naar avontuur, gefantaseerde rijkdommen of ter vergroting van het grondgebied van het eigen land trotseerden deze waaghalzen in kleine schepen de elementen. Gedreven, of afgedreven, door de wind.

Antarctica, Winter, Ice , Travel, Barc Europa, Sailing, Journey.#renekosterphotography

Antarctica, Winter, Ice , Travel, Barc Europa, Sailing,
Journey.#renekosterphotography

 

Het jaar 1599. Het Nederlandse schip Het Vliegend Hert dobbert op de schuimkoppen van Drake Passage, de zeestraat onder het zuidelijkste puntje van Vuurland. Het schip is vijf weken eerder in een helse storm terechtgekomen en bijna aan stukken gereten door het beukende water. De fokkenmast en de boegspriet zijn als luciferhoutjes afgebroken en een stevige noordenwind heeft het schip ver naar het zuiden afgedreven. Aan boord is men druk bezig de schade te repareren, maar echt vlotten wil het niet. IJsschotsen drijven inmiddels in het water en een deel van de bemanning lijdt aan bevriezingsverschijnselen. Dit was niet wat kapitein Dirck Gerritsz (1544-1608) voor ogen had toen hij een jaar geleden met een konvooi van vijf schepen uit Rotterdam vertrok. Hij wilde een nieuwe doorvaart naar de rijkdommen van Indië vinden door onder Vuurland door te varen. Zijn missie lijkt nu hopeloos verloren. Komen ze hier ooit nog weg en waar in Godsnaam zijn ze? In gedachten tuurt Gerritsz over de golven, als hij opeens hoog, bergachtig land ziet liggen. Zo vol sneeuw als het land van Noorwegen. Deze passage is te lezen in het reisverslag van de Amsterdamse koopman Jacob Lemaire. Als we hem mogen geloven, zou Gerritsz met zijn gehavende driemaster als eerste het continent Antarctica hebben zien liggen. Zeventien jaar later vaart Lemaire zelf in die zuidelijke contreien. Aan boord van De Eendracht zoekt hij, samen met schipper Cornelisz Schouten, net als Gerritsz een nieuwe doorgang naar Indië. Ook nu is het zwaar weer. Scheurbuik en andere ziekten openbaren zich onder het scheepsvolk. Toch zetten ze door, en met succes. Op 29 januari 1616 zien ze land en noemen het Kaap Hoorn, naar de woonplaats van Schouten. De meest bevreesde kaap ter wereld is ontdekt.

Plotseling verliest ze haar evenwicht, vliegt van de ene kant naar de andere kant van het dek en slaat keihard tegen de reling.

In het tijdperk dat Lemaire en Gerritsz de zeeën verkenden, stierf gemiddeld onderweg vijftien procent van de bemanning. Wij hebben meer geluk, afgezien van degenen die vanwege hun zeeziekte wensten dat ze dood waren. Het scheelde echter niet veel of er was iemand in de ijzige golven verdwenen. De Europa ligt aan bakboord meer dan 35 graden schuin. Metershoge golven maken dat het lopen aan boord lijkt op het wandelen op een bewegende wip. Joke, een wat oudere vrouw, probeert van de stuurhut naar het middendek te komen. Plotseling verliest ze haar evenwicht, vliegt van de ene kant naar de andere kant van het dek en slaat keihard tegen de reling. Jan, haar man, grijpt haar direct beet en stopt haar val. ‘Dat scheelde weinig,’ mompelt fotograaf René. Binnen in de slaapvertrekken is de boot continue vochtig. Condens druppelt als regen van het plafond van mijn kooi. Mijn dekbed en kussen zijn doorweekt. Het thermisch ondergoed dat ik aanheb, is al een week niet uitgeweest. De griep giert door mijn bloed, mijn keel doet pijn en bij iedere ademhaling heb ik het idee dat mijn longen in mijn lijf willen exploderen. En ik ben niet de enige. Het virus heeft vrij spel onder de opvarenden. Wat een hel moet het geweest zijn op de oude VOC-schepen. Zeelieden hadden vaak alleen de kleren die ze aan hun lijf hadden. De kleding werd, net als het lichaam, nooit gewassen want daar is het in deze wateren veel te koud voor. Alles vervuilde. Iedereen had luizen. Er werd zelfs gedacht dat een gebrek aan luis op een verschrikkelijke ziekte wees. Zijn behoefte deed de zeeman buiten, maar bij extreem koud weer zoals hier, was de verleiding groot in het volksverblijf beneden een plekje voor de ontlasting te zoeken. Dit was uiteraard verboden, maar volgens de oude brandveiligheidsvoorschriften moesten de zeebonken in twee emmers pissen, zodat er altijd (stinkend) bluswater was. Frisse lucht moest via de geschutspoorten komen.

Antarctica, ice, cold, sailing, Iceberg, snow, winter, snow, melting ice, global warming, expedition, barc europa, penguin, seal, landscape, wahle, snow storm, south pole, Drake passage, sailor. Antarctica, Winter, Ice , Travel, Barc Europa, Sailing, Journey.#renekosterphotography

Maar frisse lucht van min zoveel graden is té fris. De luiken bleven gesloten en de rioolstank was te snijden met een bot mes. Bij gebrek aan een ziekenboeg moesten de zieken tussen de gezonden slapen. Ook toen vrat kou en vocht de weerstand weg. Griep en verkoudheid heersten en longaandoeningen waren schering en inslag. Daarbij kwam de vermoeidheid. Nooit kreeg een zeeman een goede nachtrust. En net als vroeger zijn ook nu de wachten onderverdeeld in een stuurboordwacht en een bakboordwacht. Telkens vier uur op en vier uur af. De tijd tussen vier uur ’s middags en acht uur ‘s avonds wordt in perioden van twee uur verdeeld om te voorkomen dat niet steeds dezelfde groep de hondenwacht van middernacht tot vier uur ’s ochtends moet draaien.

Het is half vijf ’s ochtends. In het schemer van de zomerse poolnacht krijg ik de opdracht een katrol die heen en weer zwaait bij het marszeil aan dek te gooien. Het marszeil is het zeil boven het grootzeil. Het klinkt simpel, maar ik moet in de ra van de mars klimmen. Die is een metertje of dertig hoog. Aarzelend spring ik van het kraaiennest naar de ra. Mijn voet zwaait vervaarlijk heen en weer op de stalen kabel, het paard. Mijn handen zijn verkleumd. Ik gooi mijn buik over de besneeuwde ra en schuifel zo voetje voor voetje, dubbelgeklapt, naar de uiterste punt toe. Niet zo simpel, omdat het schip ook nog eens door de golven heen en weer gegooid wordt.

Antarctica, ice, cold, sailing, Iceberg, snow, winter, snow, melting ice, global warming, expedition, barc europa, penguin, seal, landscape, wahle, snow storm, south pole, Drake passage, sailor. Antarctica, Winter, Ice , Travel, Barc Europa, Sailing, Journey.#renekosterphotography

Het ijzige manilla touw schuurt het eelt van mijn handen. Achter ons glijdt een ultraluxe ijsbreker door het water heen.

De Europa is één van de zeer weinige zeilschepen die zich heden ten dage nog aan deze tocht waagt. Een stukje luxer dan vroeger natuurlijk, met verwarming en een nooit slinkende voorraad drank in de bar. De meeste bezoekers van Antarctica doen het een stuk luxer. Ik ben de touwen aan het oprollen. Het ijzige manilla touw schuurt het eelt van mijn handen. Achter ons glijdt een ultraluxe ijsbreker door het water heen. Acht immense verdiepingen tel ik. Op de terugweg in het vliegtuig kom ik een man tegen die zich aan boord van de ijsbreker bevond. Hij verklapt dat een Antarcticacruise op het drijvende flatgebouw 16.000 dollar kost. Daarvoor krijgen ze wel dagelijks vier zesgangenmaaltijden en bijhorende champagne. Daarnaast is er een verwarmd zwembad om heerlijk baantjes te trekken terwijl het schip gestaag door vier meter dik ijs heen snijdt als een mes door boter. En terwijl wij iedere keer dat we naar het Antarctische vasteland willen met een klein sloepje woeste golven, gevaarlijke stromingen en verraderlijke rotsen moeten trotseren en we bij de landing soms tot onze knieën in het water staan, gaan de ijsbrekeropvarenden per helikopter aan land. Als je zoveel neertelt, wil je geen natte voetjes.

Antarctica, ice, cold, sailing, Iceberg, snow, winter, snow, melting ice, global warming, expedition, barc europa, penguin, seal, landscape, wahle, snow storm, south pole, Drake passage, sailor. Antarctica, Winter, Ice , Travel, Barc Europa, Sailing, Journey.#renekosterphotography

Langzamerhand wordt het druk op Antarctica. De reders moeten al afspraken maken met elkaar zodat het op bepaalde toeristisch interessante plekken niet drie rijen dik ligt met Russische ijsbrekers. Ze wachten netjes op elkaar om hun passagiers het idee te geven dat ze toch echt volledig alleen zijn. Maar soms gaat het mis zoals deze keer en lig je toch samen in een baai of mag je niet verder voordat de ander vertrokken is. Antarctica is big bucks. En dat had de befaamde ontdekkingsreiziger James Cook, die als eerste om het Antarctisch continent zeilde, niet voorzien toen hij in 1774, na een barre tocht, vol afschuw in zijn logboek schreef: ‘Dit continent zal nooit verder onderzocht en bezocht worden. De wereld zal er geen winst aan behalen.’ Maar ja, toen had je nog geen toeristen.

Ook naar Antarctica met de Europa?

Wilt u ook per zeilschip de wonderlijke schoonheid van Antarctica ontdekken? Kijk voor meer informatie op www.barkeuropa.com. Overigens kunt u ook in warmere wateren met haar meezeilen.

Ga met ons mee op reis
Wil je de mooiste reisverhalen ontvangen van de beste reisjournalisten -en fotografen? Schrijf je dan nu in.