0%

Guyana’s geluk

Groene smaragd met Nederlandse wortels

5

Guyana, ingeklemd tussen Suriname en Venezuela, is het land van rum, regenwoud en Nederlands koloniaal erfgoed. Een groene smaragd omgeven door mokkakleurig water. Water dat onze voorouders bedwongen alsof het de Beemster was. 

Tekst: Marco Barneveld | Fotografie: Rene Koster

Het mokkakleurige water van de Essequibo stroomt traag en wijds, omzoomd door het oneindige groen van het regenwoud van Guyana. De zon is tanende en haar dovende licht geeft een oranje gloed die alles net even mooier maakt. Een familie Guyanabrulapen zwiert in de takken van het mangrovebos langs de oevers. Hun rode vachten schitteren in het avondlicht. De grootste van het stel maakt een megasprong naar de aanliggende boom. De zwerm sneeuwwitte zilverreigers, die daar van de verkoelende rivierbries aan het genieten zijn, schrikken zich een hoedje. Met klapperende wieken kiezen ze de vlucht, recht de gouden lucht in. Het opspattende water in het kielzog kleurt regenboog terwijl ons schip op Fort Island afkoerst. Waarom Fort Island? “Nou, omdat er een fort opstaat,” lacht Ray Boodhoo, die aan het roer staat. “Een Nederlands fort. Fort Zeelandia. Gebouwd door jullie landgenoten in 1743. Daarmee is het zo’n beetje het oudste bouwwerk van Guyana.”

Het mokkakleurige water van de Essequibo stroomt traag en wijds

Het mokkakleurige water van de Essequibo stroomt traag en wijds

Essequebo was toen een florerende Nederlandse kolonie. Het is niet heel bekend meer in ons Kikkerlandje, de tijd doet dingen vergeten, maar ook Guyana behoorde ons toe. Sterker, zo’n beetje de hele kust van Zuid-Amerika vanaf de oevers van de Orinoco tot aan monding van de Amazone-rivier heette van 1581 tot 1812 Nederlands-Guiana. Zo rond 1599 kwamen de schepen van de West Indische Compagnie, veelal met Zeeuwen aan boord. Niet vreemd dat dit niet veel later was dan de publicatie van de landkaart gedrukt door Jodocus Hondius met de illustere naam de Nieuwe caerte van het wonderbaer ende goudrijcke landt Guiana. De belofte van goud heeft vele volksverhuizingen in gang gezet. Het hielp ook dat de Britse Sir Walter Raleigh schreef dat je via de Essequibo het mythische El Dorado kon bereiken.

Een inheemse vogel jaagt op vis in de Essequibo

Een inheemse vogel jaagt op vis in de Essequibo

Aan de rivieren Suriname, Pomeroon, Essequibo, Demarara, Berbice en Suriname richt men kleine handelsvestigingen op. Soms probeerde men voorzichtig de start van een factorij of een plantage. Veel van deze pogingen zijn gedoemd om te mislukken en de vestigingen houden zelden stand. De bijnaam voor ‘ons’ Nederlands-Guiana is Wilde Kust, enkel geschikt voor ruige avonturiers. Want de onherbergzaamheid, aanvallen van indianen, zinderende hitte, difterie, malaria, gele koorts, giftige slangen, spinnen en kikkers kostte vele hun leven ver van haard en huis. En dan hebben we het nog niet over de aanvallen van Europese vijanden. Maar ze zetten door. Uiteindelijk zijn er langs de kust zo’n vierhonderd bloeiende plantages. Die een letterlijk onuitwisbare indruk op het land achterlaten. Mede dankzij de mankracht van de vele slaven en het ongebreidelde pragmatisme van de ondernemers van de WIC, die het prima vonden dat Britse planters ook gingen boeren op de vruchtbare kustgronden en langs de rivieren hier. Als ze maar belasting betaalden.

De bijnaam voor ‘ons’ Nederlands-Guiana is Wilde Kust

De Cessna 206 is zojuist opgestegen vanaf Cheddi Jagan International Airport, de nationale luchthaven van Guyana. Het kleine propellervliegtuig scheert op zo’n tweehonderd meter boven de kuststrook. Oneindige ordening is wat als eerste opvalt. Tussen de loop van de Demerara en de Essequibo vormt zich een lijnenspel van grote langwerpige groene vlakken omringd door dijken, kanalen en wegen. Een soort Beemster in de jungle.

Schoolmeisjes wandelen langs de oever van de Essequibo

Schoolmeisjes wandelen langs de oever van de Essequibo

“En dat was nodig ook,” schreeuwt Salvador de Caires van Wilderness Explorers, die ons meenemen de uitgestrekte binnenlanden van Guyana in. “Logisch eigenlijk dat juist de Nederlanders Guyana hebben ontwikkeld. Met hun kennis van watermanagement. Ze vochten een twee fronten oorlog met het water. Aan de zeekant ligt het land onder de zeespiegel en vanaf het binnenland brengen de rivieren al het overtollige water uit het regenwoud. En dat is nogal wat. Overstromingen moesten bedwongen worden, wanneer je hier plantages wilt runnen.” En vandaar dat ze dammen bouwen rondom de landgoederen. En kanalen en sloten om het het water af te voeren maar ook om goederen mee te vervoeren. Kokers en sluizen zorgden ervoor dat er controle was bij de afvoer van het water. “En niet alleen dat,” roept De Caires. “Het wegennet is ook toentertijd aangelegd. De plantagehouders waren namelijk verplicht openbare wegen aan te leggen en te onderhouden. Wanneer er geen onderhoud werd gepleegd, kon de plantage afgenomen worden als straf.”

Chillen op de steiger van het stadje Bartika

Chillen op de steiger van het stadje Bartika

Langzaam gaat het geordende landschap over in regenwoud. Negentig procent van de bevolking van Guyana woont op de smalle kuststrook. De rest is ongerept Amazonegebied. Meer dan tachtig procent van het land. Ondoordringbaar. Mysterieus. En terwijl beneden de warme geur van humus heerst en een zinderende hitte als een deken over het oerwoud ligt terwijl het rijke dierenleven een kakafonie aan geluiden voortbrengt, is het luchtaanzicht simpelweg vijftig tinten groen. Het regenwoud vanaf tweehonderd meter hoogte lijkt op broccoli. Bolletjes aaneengeregen groentinten die glooiend over de heuvels van het Guayana Schild, het oudste gebergte ter wereld, liggen. Af en toe onderbroken door nog een donderbruine stroom. Guyana betekent niet voor niets Land van vele rivieren.

Land van vele rivieren

We zijn op weg naar Kaieteur National Park, in het hart van Guyana op zo’n 250 kilometer van Georgetown. Want, midden in deze broccoli jungle ligt de meest krachtige en mooiste waterval ter wereld: de Kaieteur watervallen. “Kaieteur wordt gevormd door de krachtige rivier Potaro, in het oosten van de bergen van Pakaraima,” weet De Caires. “Over een breedte van meer dan honderd meter stort de rivier zich tweehonderdzesentwintig meter naar beneden. Iedereen heeft het altijd over de Niagara op de grens van Canada en de USA. Maar Kaieteur is ongeveer drie keer zo hoog. Het is echter de combinatie van de hoogte en het enorme watervolume die de Kaieteur watervallen tot een van de meest krachtige watervallen ter wereld maken.”

Twee papegaaien vliegen onder Kaieteur falls

Twee papegaaien vliegen onder Kaieteur falls

De 206 maakt een scherpe bocht en scheert laag over de waterval heen. Het donderende geraas van de immense hoeveelheid neerstortend water overstemd zelfs het lawaai van de propellers van de Cessna. Een fijne waterdamp hangt als een lichte mist over het gebied. De zon maakt er regenbogen in. Een rood met blauw papagaaienpaartje cirkelt erdoorheen en lijkt te spelen met het vallende water. Af en toe fladderen er wat vleermuizen uit de grotten achter het water naar buiten. Het natuurgeweld is overdonderend mooi.

Kaieteur falls is nogal indrukwekkend

Kaieteur falls is nogal indrukwekkend

Met een stoot raken de banden van de 206 het gravel van de korte landingsbaan. Niet veel later wandelen we door het regenwoud naar de kliffen die hier de oevers van de Potaro afbakenen. Salvador de Cairo praat honderduit over het gebied. “Wist je dat je hier de grootste bromelia’s ter wereld hebt?” Hij loopt naar een prachtige plant, houdt zijn vinger voor zijn mond en geeft een teken dat we stil moeten zijn. Voorzichtig duwt hij de bladeren opzij. Een felgeel minuscuul kikkertje steekt scherp af tegen het groen. “Het is een golden frog,” weet De Caires. “Zo klein als hij is, zo gevaarlijk is hij ook. Wanneer hij zich bedreigd voelt, scheidt hij een gas af waardoor je volledig verlamd raakt gedurende drie dagen. De sjamanen van de Amerindians, de verzamelnaam van de indianenstammen die hier leven, misbruikten deze kikkertjes wel om aan te tonen dat ze heersten over leven en dood. Dan dienden ze iemand dit gas toe, waardoor het lijkt of deze dood is. Drie dagen lang riepen ze de goden aan en deden allerhande rituelen. Na drie dagen, wanneer het gif van de gouden kikker is uitgewerkt, kwam het slachtoffer dan weer ‘tot leven’ en was de macht van de sjamaan bewezen.”

De hoofdman van Surama, een Amerindian gemeenschap van indianen van de Macushi stam

De hoofdman van Surama, een Amerindian gemeenschap van indianen van de Macushi stam

Later die dag zijn we bij Surama, een Amerindian gemeenschap van indianen van de Macushi stam. Surama ligt op de Rupununi Savanne tegen de rand van het regenwoud aan. De vijfentachtigjarige Frederick Allicock, Uncle Fred, zit op zijn schommelstoel bij de kleine dorpswinkel. Het terras is blauwig verlicht door twee muggenlampen. Af en toe knettert er eentje door een insectje op een enkele reis naar het hiernamaals. Van oorsprong Schotse veeboeren lieten vroeger hun vee grazen op de uitgestrekte graslanden van de Rupununi Savanne “Vroeger brachten we loslopend vee van Rupununi naar Georgetown,” vertelt Uncle Fred. “Soms wel duizenden tegelijk. Onderweg, tweehonderdvijftig kilometer dwars over de cattle trail door de jungle, verloren we meer dan de helft weer. De koeien liepen weg, sommigen werden gepakt door jaguars. Het waren ongelofelijke tochten, doodzwaar. Maar het bracht geld in het laatje.”

Varen door de dichte jungle bij Surama

Varen op de Burro Burro door de dichte jungle bij Surama

Tegenwoordig heeft Surama een eco-lodge die door de gehele stam gerund wordt. Op een bijzondere manier. “Wanneer er beslissingen genomen moeten worden,” vertelt Uncle Fred, “Dan doen we dat met z’n allen. Het moet voor iedereen goed voelen en zijn. Daarom wordt er niet gestemd. Er moet totale consensus zijn bij iedere beslissing.” Snel gaan de beslissingen daardoor niet. Maar de Macushi leven zoals ze al duizenden jaren leven: naar het ritme van de natuur. En dat hoeft niet snel te gaan. De inkomsten van de hutten van de lodge, worden voor de gemeenschap gebruikt. Zo konden er al twee stamleden naar de universiteit dankzij de lodge

Macushi meisje in traditionele kleding

Macushi meisje in traditionele kleding

Net achter Surama houdt de savanne op en begint het regenwoud. Daar stroomt de Burro Burro rivier. “Dit was vroeger de snelweg om naar Surama te komen,” vertelt Tony Andries, terwijl hij zijn kano losmaakt. In de regentijd overstroomt de Burro Burro altijd en staan grote delen van de jungle onder water. Daardoor hebben we hier een ongelofelijke hoeveelheid vogels. Maar ook tapirs, spinapen en jaguars hebben hun leefgebied hier. Je ziet ze niet altijd, maar ze zijn er en ze zien jouw wel.”

Roodbuikpiranhas zijn geen lieverdjes

Roodbuikpiranhas zijn geen lieverdjes

Nu staat het water van de Burro Burro laag. Rotsen en bomen omzomen de oevers. Omgevallen bomen bemoeilijken soms onze tocht. De jungle schreeuwt met duizenden geluiden. Soms bubbelt het water van de vissen. “Ook de roodbuikpiranha voelt zich thuis in de Burro Burro. Oppassen met zwemmen dus,” lacht Tony. De roodbuikpiranha heeft een reputatie als een van de meest gevaarlijke zoetwatervissen in de wereld. Hun mond zit vol met messcherpe, driehoekige tanden, waarmee vlees van karkassen afgescheurd kan worden. “Ten tijde van de cattle trail stuurden ze altijd eerst een koe met wonden aan zijn benen door doorwaadbare plekken in de rivier. Roodbuikpiranha eten alleen als ze honger hebben. Dus kan je die honger beter stillen voordat je zelf door het water gaat. De vissen ruiken bloed en vreten met honderden tegelijk een koe kaal tot karkas in vijf tot tien minuten.”

Hier wordt dus de allerbeste rum ter wereld gemaakt

Hier wordt dus de allerbeste rum ter wereld gemaakt

Ook wij vinden El Dorado niet in de binnenlanden van Guyana. Terug in Georgetown echter wel. In de vorm van rum. En wel de beste in de wereld volgens velen. Ooit had zo’n beetje iedere zichzelf respecterende suikerplantage een rum-distilleerderij. Meer dan driehonderd distilleerderijen was Guyana rijk. Al die rietsuiker gaf als bijproduct tenslotte melasse, de grondstof voor rum. Tegenwoordig is alleen Demerara Distillers over. Dit zijn de alcohol kunstenaars die El Dorado rum maken, het paradepaardje van het land en winnaar van zo’n beetje iedere prijs die rum maar kan halen. We lopen door de distilleerderij. “Vroeger kreeg de voltallige Britse marine iedere dag een zogeheten tot of rum, ongeveer 250 ml. Veel van die rum kwam uit Guyana,” weet De Caires. “Zonder al die rum hadden de matrozen vast niet de moed gehad om zo’n wereldrijk bij elkaar te knokken.” Hij lacht. Het bijzondere van El Dorado is dat de blend bestaat uit een groot aantal rum distillaten uit een hoeveelheid aan antieke distilleervaten. “Demerara Distillers kocht, wanneer een andere distilleerderij er mee ophield hun distilleervat op. Ieder vat heeft een eigen specifieke smaak,” legt De Caires uit terwijl we door een oerwoud aan oude distilleervaten lopen met de geur van melasse en alcohol in onze neus. “De oudste is een een houten distilleervat uit 1732.”

Een rum die smaakt naar tropisch fruit met licht eiken

En dat zorgt voor bijzondere rum waar je een neus vol met donkere koffie, gesuikerde sinaasappel, chocola, peper en vanille van krijgt. Een rum die smaakt naar tropisch fruit met licht eiken. Zijdezacht en vol van smaak.

Guyana is net zo spicy als de wiri wiri pepers die in de Guyanese pepperpots gaan. Mmmm.

Guyana is net zo spicy als de wiri wiri pepers die in de Guyanese pepperpots gaan. Mmmm.

Guyana is sowieso vol van smaak. Het enige Engelssprekende land van Zuid-Amerika is een smeltkroes met een Caribisch tintje, gepassioneerd en levendig. Een keuken die compleet anders is dan dat van buurland Suriname. West-Indisch meer. Met veel curry en heerlijke pepperpots die de straten van Georgetown laten geuren en je het water in de mond doen lopen.

Ook in Georgetown, ooit opgericht als Stabroek, is de Nederlandse nalatenschap duidelijk zichtbaar: het stratenplan, de kanalen, de sluisjes, namen als Uitvlugt en Stabroek Market, de vele kanalen en de dam die de stad beschermt voor het mokkakleurige zeewater. Een nalatenschap waar de bevolking van Guyana trots op is.

Wil je meer weten over Guyana? Check out Explore Guyana. Wij gingen  op pad met Wilderness Explorers, ze regelden alles en waren de perfecte gidsen voor het ontdekken van Guayana en al haar schoonheden.

Lees meer reisverhalen op Wideoyster.

Ga met ons mee op reis
Wil je de mooiste reisverhalen ontvangen van de beste reisjournalisten -en fotografen? Schrijf je dan nu in.