0%

Land van ijs, vuur en rijke visgronden

De maagdelijkheid van IJsland

13

Verrot haaienvlees als delicatesse in een land waar de zinderende woede van het binnenste van de aarde een dagelijks metgezel is. En juist daarom is IJsland één van de mooiste plekken ter wereld. Land van mythes, geisers, vulkanen en vriendelijke mensen. “De havenmonding gaat pas dicht bij golven van acht meter. Dat scheelt.”

Tekst: Marco Barneveld – Fotografie: René Koster

De visserskotter Arsaell Sigmundson met aan boord vijf noeste IJslandse vissers komt die namiddag op die noodlottige elfde maart van 1992 terug van een succesvolle vangst. De wateren rondom IJsland zijn ijzig ruig maar rijk. Een overvloedige hoeveelheid kabeljauw en makreel zet de netten bol en op barsten. Het is die dag moeilijk binnenhalen voor de mannen. Golven van zes tot zeven meter bemoeilijken de toch al gevaarlijke taak. Maar de netten zijn gehesen. Het lot der vissen bezegeld. De koers gezet naar Grindavík, één van de weinige plaatsen aan de zuidelijke kust van IJsland met een haven. Dan met de kade in de kijker gebeurt het onvermijdelijke. Vanachter het schip rolt een golf aan en breekt exact onder de Arsaell Sigmundson en neemt boot en bemanning mee als ware het een surfplank. Stuurmanskunst ten spijt. Onbestuurbaar raast het voort tot het tot stilstand komt en een tweede en derde golf kruiselings in één klap het schip verzwelgen.

Marco Barneveld aan de wandel in zijn element.

Marco Barneveld aan de wandel in zijn element

Watermuren

Eirikur Dagbjardsson, zesentwintig en sinds drie maanden kapitein van de vierenvijftig voet lange viskottertje Olafur, is de netten aan het repareren. De Olafur is het schip waar Einar Djagbardsson, de grootvader van Eirikur, begin jaren zeventig kapitein op is. De dan zesjarige Eirikur gaat iedere dag met hem mee. Dan al. “Ik ging van april tot september iedere dag met hem mee,” vertelt Eirikur. “Als hij me niet wakker maakte, vertelde mijn grootmoeder, werd ik zo boos dat hij het wel uit zijn hoofd liet. De zee is altijd een magneet geweest.” Eirikur lacht. Wie had kunnen bevroedden dat Eirikur twintig jaar later kersvers kapitein is op datzelfde schip wanneer hij de Arsaell Sigmundson met man en muis verslonden ziet worden door het kolkende water. Hij bedenkt zich geen moment. “Iedere seconde was van belang,” zegt Eirikur. “We ramden op volle kracht door de watermuren die ons de weg wilden versperren en konden alle vijf opvarenden ternauwernood redden.”

Guðjón Hildibrandsson temidden van verrot haaienvlees oftewel hákarl

Vikingen

We staan op een vistrawler van Thorfish, het bedrijf waar Eirikur manager is van de vloot van twee trawlers. Driehonderdvijfenzestig dagen varen de schepen uit om ieder jaar een dikke eenentwintig ton vis uit de visgronden te slepen. We kijken uit op het haventje van Grindavík. vissersstadje op het Reykjanes schiereiland in het zuidwesten van IJsland op ongeveer 50 km van Reykjavík. Het stadje telt nog geen drieduizend inwoners die overigens bijna allen in de visindustrie werken.

Landnámebók is een middeleeuws IJslands manuscript dat tot in detail de kolonisatie van het land tussen 870 tot 930 beschrijft. Al in dat boek komt de naam van dit slaperige en gemoedelijke plaatsje naar voren. We lezen dat in ongeveer 934 twee Viking kolonisten, Molda-Gnúpur Hrólfsson en Þórir haustmyrkur Vígbjóðsson aankomen op het Reykjanes gebied. Þórir vestigt zich in Selvog en Krísuvík en Molda-Gnúpur vestigt zich in Grindavík. De zonen van Molda-Gnúpur stichten ook drie nederzettingen: Þórkötlustaðahverfi, Járngerðarstaðarhverfi en Staðarhverfi. Niet uit te spreken? Klopt. De IJslanders hebben een aantal extra letters in het alfabet zitten. Cadeautje van de oude Vikingen.

Netjes terugbetaald

We rijden Reykjavik uit. Dik de helft van de driehonderdtwintigduizend IJslanders wonen in de hoofdstad. Men spreekt wel van de Hoofdstad van het Noorden, ook omdat het de meest Noordelijke hoofdstad van Europa is, en niet zonder reden. Voor een land met een vrij homogene bevolking is de stad uiterst gevarieerd en hip. Doorzettings- en aanpassingsvermogen hebben eeuwenlang het genetisch materiaal van de IJslanders verrijkt. Tegen wil en dank. Honderd jaar geleden was hier niets dan wat plaggenhutten en wat nederzetting die vochten voor hun bestaan. Nu is IJsland een modern land met zo’n beetje de hoogste levensstandaard ter wereld. En nee, niet door die paar miljard die wij Nederlanders daar op hun Icesave rekening hadden gestald toen de bankencrisis het land op de rand van faillissement bracht in 2008. Die centen hebben de IJslanders vorig jaar netjes tot op de cent terugbetaald. Harde werkers zijn het met de wil om vooruit te komen. Vriendelijk ook.

IJzige schoonheid op de straten van Reykjavik

Horizontale sneeuwstorm

Zelfs de vriendelijke dienders van de wet die ons met een monstertruck de weg versperren. Wij willen graag naar West-IJsland. Naar Snæfellsnes, om precies te zijn, het grootste schiereiland van het land dat tussen de Faxaflói baai in het zuiden, en de Breiðafjörður fjord in het noorden ingeklemd ligt. Maar het waait met windkracht twaalf. En de sneeuw komt horizontaal langs gevlogen in grote en dichte hoeveelheden. Daarom staat de agent, met zijn dochter op de bijrijdersstoel van de truck, hier de mensen tegen te houden. Overigens zijn alle wegen (drie) waarmee je Reykjavik uit kunt afgesloten. Maar dat houdt ons niet tegen. Via een boerenweggetje belanden we na enkele omzwervingen toch op de correcte weg. Niet dat het hard gaat. Met een sukkelgangetje van dertig kilometer per uur baant onze RAV4 zich een weg door de ijzige sneeuwstorm waarbij we af een toe een zicht van nul hebben. Wanneer we wel zicht hebben zien we een onaards landschap. Onaangeraakt door mens. Bruut gevormd door de natuur. Opengereten, plat geramd, afgeschuurd en weer omhoog gegooid. Niet vreemd dat Game of Thrones hier opgenomen is. Langs de weg zien we auto na auto in de greppel liggen. Te hard gereden is onze conclusie. Maar wanneer we de volgende dag door een rukwind drie meter weggezet worden, snappen we dat het die vermaledijde wind geweest moet zijn en niet de onvoorzichtigheid. Wij kunnen we wagen nog net op de weg houden, maar laten Snæfellsjökull, de 1446 meter hoge IJslandse stratovulkaan Snæfell die bedekt is met een gletsjer, of jökull op z’n IJslands, maar even voor wat het is.

Bushalte op z'n IJslands

Bushalte op z’n IJslands

Harald Schoonhaar

Dit schiereiland is de plek waar de eerste kolonisten aan land komen. De allereerste Viking die zich hier vestigt, al is het voor even, is Flóki Vilgerðarson. Hij verlaat zijn thuisland Noorwegen om aan het regime van jarl Harald Schoonhaar te ontkomen en vestigt zich aan de grote baai in het westen bij Flókatóftir aan het huidige Breiðafjörður, Tijdens de eerste strenge winter verhongert al zijn vee, en berooid vertrekt hij weer, maar niet voordat hij het land zijn naam geeft: IJsland.

Hotspot

Op zich een vreemde naam voor dit voortdurend vuur en gloeiende lava opborrelende land. Vuurland was wellicht een betere naam geweest. Geologisch gezien is IJsland een jonkie van slechts enkele miljoenen jaren oud. Hier voltrekt zich de verwijdering van het Euraziatische plateau en het Amerikaanse plateau met een snelheid van twee centimeter per jaar. IJsland ligt op een hotspot, een gat in de aardkorst waar het onderliggende magma zeer dicht onder het aardoppervlak kan komen. IJsland mag vulkanisch zeer actief genoemd mag worden. Men beweert wel dat van alle lava dat de vulkanen de afgelopen vijfhonderd jaar wereldwijd hebben uitgestort, de helft op IJsland ligt. Het merendeel van het eiland werd gevormd tijdens de laatste ijstijd en dit groeiproces gaat nu nog steeds door. Dit is een continent in wording. En daar heeft de wereld af en toe last van.

Vurige vulkanen

In maart en april 2010 barst de IJslandse vulkaan Eyjafjallajokull uit waardoor het luchtverkeer in Europa plat komt te liggen. Dat is echter maar een kleintje vergeleken met de uitbarsting van de Laki in 1783. Op 8 juni 1783 opent zich een scheur in de aardkorst en zorgt opstijgend magma dat in aanraking komt met grondwater voor explosies. De dagen daarna vermindert het aantal explosies, maar de uitbarsting gaat door. Er worden grote hoeveelheden lava uitgestoten uit een 22 kilometer lange barst in de aarde. De eruptie produceert ongeveer 14 kubieke kilometer basalt lava. De hoogte van de lava fonteinen zijn 800 tot 1400 meter hoog. De hoeveelheid uitgestoten gassen wordt geschat op 8 miljoen ton waterstoffluoride en 120 miljoen ton zwaveldioxide.

De periode van de uitbarsting wordt in IJsland moduhardbindin, hongersnood door gassen, genoemd. De gevolgen voor de IJslandse bevolking zijn catastrofaal. Naar schatting sterft 20% tot 25% van de bevolking door honger en door fluoridevergiftiging. Ongeveer 80% van de schapen, 50% van de runderen en 50% van de paarden vindt de dood.

Franse revolutie

Over de hele wereld voelt men de gevolgen van de uitbarsting. In Frankrijk leidt het extreme weer van de jaren die volgen op de uitbarsting tot mislukte oogsten, hongersnood en toenemende armoede onder de bevolking. De Franse revolutie in 1789 zou best wel eens het gevolg geweest kunnen zijn van de IJslandse uitbarsting.

De oneindige hoeveelheid vulkanisch activiteit zorgt ervoor dat er altijd wel een warmwaterbron in de buurt is

De oneindige hoeveelheid vulkanisch activiteit zorgt ervoor dat er altijd een warmwaterbron in de buurt is

In Noord Amerika is de winter van 1784 de langste en koudste winter ooit. De hongersnood die Egypte teisterde in 1784 kostte aan ongeveer één zesde van de bevolking het leven. Er wordt geschat dat wereldwijd 2 miljoen mensen het slachtoffer zijn geworden van de Laki.

Viking sushi

Het stadje Stykkishólmur wordt vaak de hoofdstad van Snaefellsnes genoemd. In de baai ten noorden van Stykkishólmur bevinden zich bijna 2700 kleine eilandjes. We staan op een oude veerboot. Men heeft ons uitgenodigd voor Viking sushi. De bemanning van het schip gooit een lijn uit en sleept nog geen halve minuut het net over de bodem. Sint-Jacobs schelpen en paarse zee-egels zijn de buit en tonen hoe rijk het ijzige water is. De Brennevin, IJslandse brandewijn, doet het goed met het kakelverse zee-fruit.

Verrot haaienvlees

Kakelvers kun je het zee-fruit wat we eerder die dag aten niet noemen. Net buiten Stykkishólmur ligt het plaatsje Bjarnarhöfn. Hier bewerkt en droogt Guðjón Hildibrandsson haaienvlees tot hákarl. “Vroeger warden de straten van de Europese hoofdsteden verlicht met haaientraan van de Groenlandse haai,” vertelt Guðjón. “Haaientraan had men liever dan walvistraan omdat het niet walmt. Het vlees van de Groenlandse haai werd eerst altijd weggegooid omdat het hoge concentraties ureum en neurotoxinen bevat en daardoor giftig is. Om het vlees eetbaar te maken, moeten de giftige stoffen op een natuurlijke manier worden afgebroken. De dode haai wordt daarom eerst een aantal maanden begraven en vervolgens een zes maanden te drogen gehangen. Daarna is het vlees geschikt voor consumptie.” Nou ja, geschikt. Voor culinaire durfallen is het eten een avontuur. Een hapje van het stinkende vlees zorgt voor een soort van ammoniak explosie in mijn mond. Een éénmalige aanrader waar je smaakpapillen niet zo maar van bijkomen. Het geeft wel aan hoe hard het leven geweest moet zijn.

Viking sushi, verser kan niet

Viking sushi, verser kan niet

Plaggenhutten

En tot voor kort. “Tot in de jaren veertig van de vorige eeuw visten de zeelieden van IJsland met houten roeiboten,” vertelt Eirikur in Grindavik. “Ieder jaar stierven vele vissers. Men woonde in huizen van modder en mos. De schapen aan de ene kant, de mensen aan de andere. Zo hielp het vee een beetje mee aan de noodzakelijke warmte. Mijn moeder komt van Grimsey, een stuk gras van vijf vierkante kilometer in de Noordelijke IJszee. Mijn opa van mijn moeders kant was ook visser. Mijn oma woonde nog in zo’n plaggenhuis in haar jeugd. Grimsey wordt bevolkt door dertig gezinnen, tien paarden en één weg van 3 kilometer lengte die langs de westelijke kust loopt van de vuurtoren naar het vliegveld. Er is zelfs een zwembad. Verder is er een monument op de plaats waar de poolcirkel het eiland doorsnijdt. De eilanders vullen met het rapen van de eieren hun dagelijkse kost aan. Mijn vader Dagbjard werkte toen hij twintig was samen met een maat op een vrachtschip. Zijn vriend werd verliefd op de zus van mijn moeder toen het vrachtschip daar gezouten vis kwam halen. Die zus kwam in Grindavík wonen. Toen mijn moeder enkele jaren later haar zus op kwam zoeken, sprong de vonk over tussen mijn vader en moeder.”

Eirikur Dagbjardsson’s leven is volledig verwoven met de zee

Hij kijkt uit over de havenmonding, de plek waar dankzij zijn heldhaftige optreden, het noodlot werd afgewend. “Toen mijn opa nog viste met een houten bootje was deze haven er niet. Iedere avond moesten de schepen aan land gehesen worden. De havendam die je daar ziet liggen is pas in 1998 gebouwd. Daarvoor was het gevaarlijk om af te meren bij golven van vijf meter. Dankzij de dam is de havenmonding nu pas gesloten bij golven van acht meter. Dat scheelt.”

Ga met ons mee op reis
Wil je de mooiste reisverhalen ontvangen van de beste reisjournalisten -en fotografen? Schrijf je dan nu in.