0%

Naar de haaien

Welkom in Gansbaai, Zuid-Afrika

4

Zuid-Afrika was in 1991 het eerste land dat de witte haai uitriep tot beschermde diersoort. Vandaag de dag is de West-Kaap dan ook een absolute topplek om de imponerende roofvis van heel dichtbij te zien.

Tekst: Frank Heinen | Beeld: Frank Heinen / White Shark Projects

Ik sta op het dek van de Shark Team, de catamaran van White Shark Projects die vrijwel dagelijks op zoek gaat naar de meest legendarische vis op aarde. Het aasspoor is uitgestrooid en een stevige zuidoostenwind blaast over de woelige Kaapse baren. Plots doorklieft een karakteristieke rugvin de groenblauwe wateren van de Atlantische Oceaan. Het signaal om met wetsuit en duikbril het ruime sop op te zoeken. In de kooi, die nadat hij in het water is gedropt naar de zijkant van de boot wordt getrokken en aan het vaartuig wordt bevestigd met sterke touwen, is het zaak om je handen op de rode stangen aan de binnenzijde (buiten het bereik van haaientanden) van het stalen gevaarte te houden. Onder water zie ik aanvankelijk alleen wat schimmen in de verte, alvorens een grijs-wit lichaam met gracieuze vinslag op korte afstand langstrekt als een gestroomlijnde torpedo.

Geen angst wel bewondering voor deze ultieme jager

Geen angst wel bewondering voor deze ultieme jager

Angst is er niet als ik mijn eerste witte haai enkele centimeters voor me de kooi zie passeren, slechts een gevoel van ultieme bewondering. Als de ruim drie meter lange oervis me recht in de ogen kijkt, onderzoekend welk wezen zich in zijn blikveld bevindt, gaat mijn hart sneller kloppen en besef ik dat het een voorrecht is om dit onbegrepen, vaak onterecht gedemoniseerde dier in zijn eigen leefmilieu te mogen aanschouwen. Reeds als klein jongetje verslond ik gretig boeken en natuurdocumentaires over de witte haai. De mythische roofvis is een van de laatste ongetemde toproofdieren, een wezen dat vrij door de onmetelijke wereldzeeën zwerft.

De mythische roofvis is een van de laatste ongetemde toproofdieren

De mythische roofvis is een van de laatste ongetemde toproofdieren

Toen ik tijdens de zoektocht naar een interessante vakantiebesteding stuitte op de mogelijkheid om in Zuid-Afrika vrijwilligerswerk te doen bij White Shark Projects, lonkte een jongensdroom. Buiten het begeleiden van toeristen tijdens de duiktrips, het uitwerpen en lichten van het anker, het te water laten van de kooi en het schoonmaken van de boot en wetsuits, is vooral het verzamelen van data een belangrijke en boeiende taak. Gewapend met pen, papier en camera is het de bedoeling om op een speciaal formulier zo veel mogelijk gegevens over elke gespotte haai te noteren. Denk bijvoorbeeld aan de lengte, het geslacht (dat boven water vaak niet te bepalen is), het gedrag en bijzondere herkenningskenmerken zoals littekens, de vorm van de voor elke haai unieke (net als een menselijke vingerafdruk) rugvin of opvallende pigmentvlekken. De gegevens worden ook ingevoerd in de computer. Hoogtepunten zijn de zogenaamde volunteer exclusives, uitstapjes zonder toeristen waarbij vrijwilligers de boot en kooi helemaal voor zichzelf hebben.

White Shark Projects werkt vanuit Kleinbaai, een buurtschap in de aan Walker Bay gelegen ‘haaienhoofdstad’ van de wereld Gansbaai.

White Shark Projects werkt vanuit Kleinbaai, bij Walker Bay

White Shark Projects werkt vanuit Kleinbaai, een buurtschap in de aan Walker Bay gelegen ‘haaienhoofdstad’ van de wereld Gansbaai. De opkomst van het kooiduiken vanaf de vroege jaren negentig van de twintigste eeuw heeft het voorheen slaperige vissersdorp op de kaart gezet. Het aura van de witte haai is er overal aanwezig, of het nu gaat om grote billboards en posters waarop de roofvis prominent prijkt of de naam van de plaatselijke pizzeria Sharky’s. Het rustieke Kleinbaai is een eclectisch allegaartje van strandhuizen, appartementen en villa’s, gebouwen die veelal dienstdoen als vakantiewoningen van de wat rijkere Zuid-Afrikanen. Het verschil met Isla Guadalupe (Mexico) en de Australische Neptune Islands, andere belangrijke hotspots voor witte haaien, is dat je in Kleinbaai geen lange zeereis hoeft te maken om de illustere jager te ontmoeten. Op een kwartiertje varen van Kleinbaai bevindt zich namelijk Geyser Rock, een eilandje dat wordt bewoond door duizenden Kaapse pelsrobben.

Geyser Rock, een eilandje dat wordt bewoond door duizenden Kaapse pelsrobben

Geyser Rock, een eilandje dat wordt bewoond door duizenden Kaapse pelsrobben

Deze zeezoogdieren, die dicht op elkaar gepakt van het zonnetje genieten, vormen het stapelvoedsel van volwassen witte haaien. Vlakbij Geyser Rock ligt Dyer Island, een geliefd broedoord voor allerlei zeevogels. Het zeestraatje tussen de twee eilandjes is prima jachtterrein voor witte haaien en staat dan ook bekend als Shark Alley. Samen met Seal Island in Valsbaai – de plek waar haaien geregeld eventjes het luchtruim kiezen als ze middels een imposante krachtsexplosie een pelsrob proberen te verschalken – is Shark Alley de beste plek in Zuid-Afrika om ’s werelds grootste roofvis in levenden lijve te aanschouwen. Daarnaast is Gansbaai tussen juli en december ook een prima uitvalsoord voor een walvissafari dankzij de vele zuidkapers die in deze periode de Zuid-Afrikaanse kustwateren bezoeken. Na een briefing, hapje en drankje in het kantoor van White Shark Projects gaan de toeristen aan boord en bepaalt de kapitein wat de beste plek is om voor anker te gaan. Vrijwilligers of crewleden fabriceren uit visdelen, ansjovisolie en water een voor haaien welriekend soepje, terwijl de gasten zich in wetsuits hijsen. De chum vormt een vettig geurspoor in het water dat haaien aantrekt. Zo gauw er een haai ten tonele verschijnt, gaat de eerste groep duikers de kooi in, een klein half uur later gevolgd door de volgende lichting. Het aantal gasten en persoonlijke voorkeuren bepalen de hoeveelheid beschikbare duiktijd tijdens het gemiddeld drie tot vier uur durende verblijf op zee. Een brevet en veel duikervaring zijn niet noodzakelijk, want de kooi drijft vlak onder het wateroppervlak.

De haaien zijn gek op de vissoep die men gebruikt om deze ultieme jagers aan te trekken

De haaien zijn gek op de vissoep die men gebruikt om deze ultieme jagers aan te trekken

De duiktrips zijn niet alleen commercieel van aard, maar moeten middels voorlichting over de biologie en leefwijze van de witte haai ook het schurkenimago van de roofvis verbeteren. Dankzij Jaws staan de dieren immers bekend als bloeddorstige menseneters die in de diepte watertandend loeren op vers mensenvlees. Maar statistieken en veldobservaties wijzen uit dat mensen zelden op het haaienmenu staan. Sterker, de dieren hebben meer van ons te vrezen dan wij van hen. Hoewel witte haaien in Zuid-Afrika al sinds 1991 wettelijke bescherming genieten, worden ze bij tijd en wijle nog steeds gestroopt. De kaken en vinnen brengen een klein fortuin op. Echt grote individuen (meer dan vier meter) zijn tegenwoordig zeldzame verschijningen in Zuid-Afrikaanse wateren. Zorgwekkend, zeker omdat witte haaien laat geslachtsrijp worden en zich traag voortplanten. Buiten territoriale wateren zijn de zeenomaden bovendien grotendeels vogelvrij. Hoewel het lastig is om vast te stellen hoeveel witte haaien er nog in de wereldzeeën rondzwemmen, gaan zelfs optimistische schattingen uit van hoogstens tien- tot elfduizend exemplaren.

“Geen twee haaien hebben exact hetzelfde karakter”

Het ware gezicht van de witte haai is heel wat complexer dan veel mensen beseffen. Tijdens het gadeslaan van de dieren en het verzamelen van data valt me op dat geen twee haaien exact hetzelfde karakter hebben. Net als in de mensenmaatschappij kun je ook in de haaienwereld extroverte, nieuwsgierige, bedachtzame en onverschillige types onderscheiden. Sommige haaien zwemmen een keer langs de kooi om vervolgens gelijk te verdwijnen, andere exemplaren blijven een uur nieuwsgierig rondcirkelen. Ook de manier waarop ze reageren op de aaslijn verschilt: sommige dieren tonen weinig interesse, terwijl andere haaien zich uitsloven om de aan het touw bevestigde vissenkop te bemachtigen. Een vrouwtje, door ons Patch genoemd vanwege haar grote kopwond, heeft zelfs een speciale strategie om het hapje te bemachtigen. Profiterend van troebele wateren nadert ze de boot vanuit de diepte, om vervolgens razendsnel naar boven te schieten en haar massieve lichaam uit het water te katapulteren. Andr Hartman, de pionier als het aankomt op het duiken met witte haaien zonder kooi in Zuid-Afrikaanse wateren, onderstreept de theorie dat de roofvissen een persoonlijkheid bezitten. “Je hebt players, haaien die benaderbaar zijn en zelfs contact zoeken met een duiker. Andere beesten zijn schuw of juist wantrouwend als je te dicht in de buurt komt. Het draait allemaal om kennis. Als een witte haai opzichtig zijn tanden laat zien en zijn borstvinnen naar beneden steekt, is het duidelijk dat hij jouw aanwezigheid niet op prijs stelt. In het geval van zo’n duidelijke waarschuwing verlaat ik onmiddellijk het water. Maar verder is het duiken met witte haaien mijns inziens niet gevaarlijk, mits je de dieren goed observeert en de signalen die ze afgeven nauwlettend in de gaten houdt. Laat een ding duidelijk zijn: witte haaien zijn geen hersenloze vreetmachines die blind alles opslokken wat voor hun kaken opduikt.”

Je hebt geen duikbrevet nodig. De kooi hangt net onder water.

Je hebt geen duikbrevet nodig. De kooi hangt net onder water

Kooiduiken is trouwens geen onomstreden bezigheid. Tegenstanders stellen dat het lokken van haaien met visafval (chumming) ervoor zorgt dat de dieren vaker de nabijheid van mensen opzoeken, met alle gevolgen van dien. Ze wijzen op enkele fatale aanvallen die in een nog niet al te grijs verleden hebben plaatsgevonden bij Vishoek en Shark Alley. Dankzij de kooiduikindustrie zouden haaien mensen zijn gaan associëren met voedsel. Onzin, stellen veel wetenschappers en touroperators. De haaien worden aangetrokken door een geurspoor en niet gevoerd. De vissenkop aan de aaslijn wordt bovendien louter gebruikt om haaien richting de kooi te lokken. Soms krijgt een haai het object te pakken, maar meestal verbruikt hij energie zonder een maaltijd te vergaren. “Al werkend met witte haaien ondervind je dat ze er niet op uit zijn om ons op te eten. In Mosselbaai zwemmen ze ongezien en net achter de branding vaak heel dicht in de buurt van mensen. Desondanks wordt daar zelden of nooit iemand gebeten”, verduidelijkt Chris Fallows, natuurfotograaf, documentairemaker en eigenaar van Apex Shark Expeditions. Haaienexperts wijzen verder op de nomadische inborst van witte haaien, waardoor er geen sprake is van honkvaste, geconditioneerde individuen. Het best gedocumenteerde voorbeeld is Nicole, een vrouwtjeshaai die in 2004 gemerkt werd in Gansbaai, vervolgens een epische reis naar West-Australië maakte en ongeveer negen maanden later weer terug was op dezelfde plaats waar wetenschappers haar met een zender hadden uitgerust.

 

Van juli tot november is de regio ook een zeer geschikte uitvalsbasis voor een walvissafari

Van juli tot november is de regio een geschikte uitvalsbasis voor een walvissafari

Maar de witte haai is zeker niet de enige natuurlijke attractie die de Zuid-Afrikaanse West-Kaap in huis heeft. Van juli tot november is de regio ook een zeer geschikte uitvalsbasis voor een walvissafari. Dan bezoeken vrouwelijke zuidkapers namelijk veelvuldig de Zuid-Afrikaanse kustwateren om hun jongen te werpen. De zeegiganten zijn erg benaderbaar en zoeken regelmatig de nabijheid van boten of de kust op. Vandaar ook de Engelse naam southern right whale. Voor walvisvaarders waren zuidkapers namelijk de ‘juiste’ walvissen, aangezien ze beschikken over een stevige speklaag en door hun dociele karakter gemakkelijk op te sporen en te benaderen zijn. Het epicentrum van het walvistoerisme in Zuid-Afrika is de fraaie kuststad Hermanus, waar de zuidkapers zich vaak in vol ornaat laten zien in de plaatselijke baai. Vanaf een van de vele uitkijkposten in het stadje kun je gadeslaan hoe de imposante dieren soms hun kop uit het water steken, spelenderwijs hun buik laten zien of met hun massieve staart op het wateroppervlak slaan. Ook een bezoekje waard zijn de baai (waar ook veel walvissen gezien worden) en de grotten bij De Kelders. De bekendste grot is Klipgat Cave, waar diverse fossiele resten en stenen werktuigen met een ouderdom van 65.000 tot 85.000 jaar zijn gevonden.

Ook voor liefhebbers van oogstrelende flora is de West-Kaap een topbestemming. Het gebied is namelijk befaamd om zijn plantenrijkdom. Het Kaapse florarijk is van de zes florarijken op aarde het kleinste, maar tevens het soortenrijkste. In het gebied komen naar schatting ruim 22.000 plantensoorten voor. Veel soorten zijn endemisch en worden alleen aangetroffen in specifieke microregio’s. De veelsoortige, groenblijvende plantengemeenschap wordt in het Afrikaans fynbos genoemd.

Ook voor de vogelliefhebber is Gansbaai een intrigerende plek

Ook voor de vogelliefhebber is Gansbaai een intrigerende plek

Na een maand komt er uiteindelijk een eind aan mijn verblijf in dit prachtige stukje Zuid-Afrika. Nog één keer uitvaren, om na nog een dagje Kaapstad uiteindelijk weer terug te vliegen naar Nederland. De laatste ochtend op zee stelt niet teleur en biedt me de gelegenheid om nog een keer te genieten van een van ’s werelds meest gevreesde, maar ook meest fascinerende toproofdieren. Het laatste verblijf op zee eindigt letterlijk explosief, als een van de witte haaien met zijn krachtige staart een flinke mep op het water geeft en mij trakteert op een zoute douche. Reflecterend op mijn periode in Zuid-Afrika weet ik een ding zeker: de witte haai is veel meer dan een levende vreetmachine. De oceanische nomaden zijn gesofisticeerde en superefficiënte wezens die van onschatbare waarde zijn bij het bewaken van de natuurlijke balans in diverse mariene ecosystemen.

Het team van White Shark Projects in actie

Het team van White Shark Projects in actie

De bittere realiteit is dat wij als mensen een groter gevaar zijn voor de witte haai dan andersom. Ofschoon witte haaien in Zuid-Afrika al sinds 1991 wettelijk beschermd zijn, worden ze nog steeds gestroopt. De kaken en vinnen van een groot exemplaar brengen een fortuin op. Het aantal volgroeide individuen dat wordt gezien voor de Zuid-Afrikaanse kust is in de loop der jaren dan ook fors gedaald. Zorgwekkend, want minder grote, geslachtsrijpe haaien betekent ook minder nageslacht, zeker omdat grotere haaiensoorten langzaam groeien. En aangezien witte haaien zwervers zijn die vaak enorme afstanden afleggen, is het lastig om ze adequaat te beschermen. Buiten territoriale wateren zijn ze feitelijk vogelvrij en overgeleverd aan de grillen van internationaal opererende vissers of vangstconglomeraten. Het is te hopen dat we als mensheid op tijd wakker worden en ook toekomstige generaties nog de kans geven om de ware aard van de witte haai met eigen ogen te ontdekken.

Meer weten?

Wil je meer weten over duiken met haaien? Kijk dan op de website van White Shark Projects. Lees meer reisverhalen op Wideoyster.

Ga met ons mee op reis
Wil je de mooiste reisverhalen ontvangen van de beste reisjournalisten -en fotografen? Schrijf je dan nu in.